Czy Anatol Przybylski z 15 papl. był Polakiem?

Czy Anatol Przybylski z 15 papl. był Polakiem?

Ppłk Anatol Przybylski jest patronem placu w centrum miasta, tam, gdzie jest Baszta Lontowa zwana Prochową. Pojawiła się wątpliwość, czy był on Polakiem, czy czerwonoarmistą w Wojsku Polskim.

Anatol Przybylski urodził się 10 lipca 1918 roku w Bobrujsku1, po wycofaniu Wojska Polskiego w 1920 w ZSRR, a obecnie Białoruś. Był żołnierzem zawodowym Armii Czerwonej w latach 30-stych XX wieku. Ukończył szkołę marynarki w Sewastopolu i jak podaje H. Kroczyński, pełnił służbę w artylerii przeciwlotniczej2. Służbę w warunkach wojennych pełnił od 1941 roku, gdy III Rzesza zaatakowała ZSRR. Do 1943 roku otrzymał liczne odznaczenia. W kwietniu 1944 roku został oddelegowany w stopniu majora do tworzenia 15 pułku przeciwlotniczego w ramach 1 Dywizji Artylerii Przeciwlotniczej Wojska Polskiego3. Nie ma informacji, czy był ochotnikiem, czy został skierowany przez dowództwo radzieckie. Awansował do stopnia podpułkownika po zakończeniu walk nad Wisłą4.

W kilku miejscach o ppłk. Przybylskim pisze Alojzy Sroga: "Podobnie mały jest i 15 pułk artylerii przeciwlotniczej - małokalibrowej. Żołnierzy, według etatu, ma 520, w rzeczywistości nieco mniej. W jego składzie są trzy baterie armat przeciwlotniczych kalibru 37 mm i jedna kompania przeciwlotniczych, wielkokalibrowych karabinów maszynowych 12,7 mm. Karabinów tych jest 16, po 4 w każdym z czterech plutonów. Pułkiem dowodzi młody Polak z Bobrujska, dwudziestosiedmioletni podpułkownik Anatol Przybylski. Dwaj jego starsi bracia - Arkadiusz i Tadeusz5, podporucznicy - służą także w 1 dywizji artylerii przeciwlotniczej"6. Kolejna istotna informacja pojawia się w opisie walk w dniu 18 marca w porcie w okolicach latarni morskiej: "Ciężko raniło dowódcę przeciwlotników, podpułkownika Anatola Przybylskiego. Zjawił się i on, by sprawdzić, jak też wygląda kołobrzeski port i ilu jego chłopców z 15 pułku artylerii przeciwlotniczej doszło do morza. (...) Wstrząsające wrażenie na żołnierzach 15 pułku artylerii przeciwlotniczej czyni wiadomość o śmierci dowódcy. Młody, lubiany. Gdyby przybył o pięć minut później..."7.

Informacji o tym, kto zrealizował pochówek nie ma, choć można się domyślać, że była to uroczystość pułkowa, a być może nawet dywizyjna. H. Kroczyński podaje, że pogrzeb nastąpił 18 marca8, a to oznacza, że ceremonia musiała odbyć się szybko, gdyż późnym popołudniem odbyły się uroczystości zaślubinowe. Wykonane zdjęcie nieznanego autora, pochodzące ze zbiorów Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu, przedstawia w jasnym świetle żołnierzy, opuszczających do grobu trumnę z ciałem dowódcy 15 pułku, ubranego w mundur, z rogatywką obok lewej ręki. W tle kompania żołnierzy oraz fragment zabudowy. Oficer ten został pochowany na dawnym Placu Pruskim przy Baszcie Prochowej, który następnie nazwano jego imieniem.

Informację o ekshumacji ppłk. Anatola Przybylskiego mamy dzięki relacji pierwszego prezydenta miasta - Stefana Lipickiego: "W lipcu przybył do Kołobrzegu brat płk. Przybylskiego poległego w walkach o Kołobrzeg - na wybrzeżu przez panzerfaust, który oberwał mu obie nogi, na samochodzie, którym przybył jego brat, znajdowały się już trumny w których leżeli Jego bracia polegli z hitlerowcami płk. Przybylski był czwartym bratem. Grób znajdował się na skwerku /obecny plac płka Przybylskiego/ po odkopaniu grobu - brat rozpoznał swego poległego brata - następnie wyciągnęliśmy ciało i ułożyliśmy w metalowej trumnie. Płka Przybylskiego pożegnał w krótkim przemówieniu kpt. portu Mieszkowski Stanisław. W grobie pozostała drewniana trumna z jedną nogą, która była tak zmasakrowana, że nie udało jej się wyjąć"9 (pisownia oryginalna).

Niestety, w literaturze przedmiotu w innych miejscach sprawa ppłka Przybylskiego nie jest poruszana. H. Kroczyński w "Księdze Poległych" wskazuje, że oficer ten pośmiertnie został "odznaczony radzieckim Orderem Wojny Narodowej II klasy"10. Po ekshumacji, ppłk Przybylski razem z braćmi miał zostać pochowany w Bobrujsku. Próba odnalezienia tego pochówku nie udała się.

Postać opisywanego oficera pojawia się w mało spodziewanym miejscu. To lokalne czasopismo, w którym ukazały się wspomnienia Zbigniewa Iłowskiego, żołnierza 18 pułku artylerii przeciwlotniczej: „Na frontowych drogach I Dywizji Artylerii P/lotniczej w której wałczyłem, spotkałem również mego bardzo bliskiego krewnego ogn. Bronisława Howskiego, dowódcę radiostacji 18 paplotn., odznaczonego Krzyżem Walecznych i brązowym medalem „Zasłużonemu na Polu Chwały". W tej też dywizji walczyli z hitlerowcami trzej bracia Przybylscy. Znałem ich osobiście. Anatola, Pawła i Aleksandra. Razem walczyliśmy pod Warszawą, na Wale Pomorskim, nad Odrą. W dniu 14 stycznia 1945 r. dowódca 1 Armii gen. S. Popławski, wizytując jednostki jemu podległe, wstąpił do naszego pułku, którego dowódcą był major Anatol Przybylski. Udał się do jednej z baterii. Zajęcia i obsługą prowadził młody podporucznik. Kiedy zobaczył generała przyjął postawę zasadniczą i przedstawił się: „podporucznik Przybylski". Generał zapytał skąd ta zbieżność nazwisk. Dowódca pułku odparł: — „To przecież mój brat Paweł". Idąc dalej generał zatrzymał się przy jednym z ciągników. Melduje się kierowca kapral Przybylski. — Co, znów brat? — zapytał. — Tak, to mój brat Aleksander. — Ilu macie tych braci, majorze? — Jest nas trzech i wszyscy służymy w jednym pułku. Byli to Polacy ze Związku Radzieckiego. Mieszkali na Ukrainie, niedaleko Humania. Cała trójka zgłosiła się na ochotnika do szeregów Ludowego Wojska Polskiego. Major Anatol Przybylski poległ w bitwie o Kołobrzeg, walcząc o polskie wybrzeże. W Ziemię Pomorską wsiąkła krew podporucznika Pawła Przybylskiego, zginął podczas walk o Gryfice. Do nowej granicy Polski, do Odry dotarł Aleksander Przybylski i poległ w czasie jej forsowania. Wierzę, że naród polski nie zapomni o trzech braciach Przybylskich, którzy swe młode życie oddali za Polskę Ludową11.

Podsumowując, choć nie ma na to bezpośrednich dowodów archiwalnych, ppłk Anatol Przybylski z pochodzenia był Polakiem, a nawet znał język polski. Był jednakże również czerwonoarmistą, służył w Armii Czerwonej, walczył po stronie ZSRR, a następnie został skierowany do tworzenia 15 papl w Wojsku Polskim. Był komunistycznym oficerem w polskiej armii na wschodzie. Zginął w Kołobrzegu. Na Cmentarzu Wojennym w Kołobrzegu znajduje się jego upamiętnienie (kwatera D, płyta 28). W księgach poległych jest umieszczany w części polskiej: zarówno w pierwotnym wydaniu "Księgi poległych ba polu chwały 1943-1945"12, jak i w "Kołobrzeskiej Księdze Poległych"13, także w "Księdze pochowanych żołnierzy polskich"14.

Na koniec, podkreślić należy, że ppłk Anatol Przybylski z żołnierskiego punktu widzenia, zapisał się na kartach historii jako bohater, który w walkach o nasze miasto oddał swoje życie.

Robert Dziemba
kwerenda: Anetta Bolechowska
Źródła ilustracji: Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu
Na zdjęciu nr 1 pochówek ppłk. Anatola Przybylskiego w Kołobrzegu 18.03.1945 r.
Na zdjęciu nr 2 mjr Anatol Przybylski w lesie pod Kiwercami.


Przypisy:
1 Księga poległych na polu chwały 1943-1945, Wydawnictwo MON, Warszawa 1974, s. 544.
2 Hieronim Kroczyński, Kołobrzeska Księga Poległych, Wydawnictwo Kamera, Kołobrzeg 2005, s. 54.
3 Marek Andruszkiewicz, Organizacja, uzbrojenie i wyposażenie wojsk obrony przeciwlotniczej w Polsce w latach 1919-1945. "Zeszyty Naukowe WSOWL", Nr 3/2007, s. 48.
4 Hieronim Kroczyński, Kołobrzeska Księga Poległych, Wydawnictwo Kamera, Kołobrzeg 2005, s. 54.
5 Arkadiusz Przybylski miał również służyć w 15 pułku artylerii przeciwlotniczej i zmarł z ran 13.04.1945 r. w Nowym Błeszynie, a Tadeusz Przybylski służył w 1 Dywizji Artylerii Przeciwlotniczej i poległ 13.04.1945 r., miejsca nie wskazano. Księga poległych na polu chwały 1943-1945, Wydawnictwo MON, Warszawa 1974, s. 544.
6 Alojzy Sroga, Na Drodze stał Kołobrzeg, Wydawnictwo MON, Kołobrzeg, 1985, s. 372.
7 Tamże, s. 550.
8 Hieronim Kroczyński, Kołobrzeska Księga Poległych, Wydawnictwo Kamera, Kołobrzeg 2005, s. 79.
9 Stefan Lipicki, Wspomnienia z pierwszy dni po przekazaniu Kołobrzegu przez Armię Radziecką - Władzy Polskiej, [w:] Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu, RR48, s. 9.
10 Było to srebrny Order Wojny Ojczyźnianej. Hieronim Kroczyński, Kołobrzeska Księga Poległych, Wydawnictwo Kamera, Kołobrzeg 2005, s. 54.
11 Zbigniew Iłowski, Na wspólnym szlaku do zwycięstwa. "Trybuna Kędzierzyńskich Azotów", Nr 41/1981 z 7.10.1981, s. 6.
12 Księga poległych na polu chwały, 1943-1945, Wydawnictwo MON, Warszawa 1974, s. 544.
13 Hieronim Kroczyński, Kołobrzeska Księga Poległych, Wydawnictwo Kamera, Kołobrzeg 2005, s. 57.
14 Tu występuje jako "Antoni". Księga Pochowanych Żołnierzy Polskich Poległych w II wojnie światowej. IV, żołnierze Wojska Polskiego na Wschodzie, N-Z, Pruszków 1995, s. 73. 


Administratorem danych osobowych jest Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu www.muzeum.kolobrzeg.pl.
Jednocześnie informujemy że zgodnie z rozporządzeniem o ochronie danych osobowych przysługuje ci prawo dostępu do swoich danych, możliwości ich poprawiania, żądania zaprzestania ich przetwarzania w zakresie wynikającym z obowiązującego prawa..

Copyright © 2022-2024 Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu. Wszelkie prawa zastrzeżone.