Czy Cmentarz Wojenny powstał na surowym korzeniu?

Czy Cmentarz Wojenny powstał na surowym korzeniu?

Podczas opisywania Cmentarza Wojennego w Kołobrzegu, wielu autorów wskazuje, że najpierw powstała kwatera wojenna na cmentarzu w Kołobrzegu. Historia jest jednak inna.

Temat powstawania samego Cmentarza Wojennego w Kołobrzegu nie doczekał się szerszego opracowania. Do tej pory skupiano się na fakcie, że w 1948 roku przeprowadzono pierwsze masowe ekshumacje żołnierzy, którzy polegli podczas walk o Kołobrzeg, a ich szczątki przeniesiono na teren przy ówczesnej ul. Szosowej (obecnie 6 Dywizji Piechoty). W opisach części autorów, w tym nawet w najnowszej publikacji K. Ratajczyka, gdzie znajduje się tekst H. Kroczyńskiego, czytamy: "Wydzielono na cmentarzu komunalnym przy ul. Dywizji Piechoty miejsce, gdzie ponownie grzebano ekshumowane z tymczasowych mogił zwłoki żołnierzy polskich i radzieckich"1. Miejsce to było nazywane kwaterą wojenną2. Problem w tym, że nie udało się potwierdzić informacji, aby w 1948 roku funkcjonował cmentarz komunalny przy obecnej ul. 6 Dywizji Piechoty.

Przeprowadzona analiza zachowanych dokumentów nie potwierdza, aby w 1948 roku istniał przy ul. Szosowej cmentarz komunalny. W Archiwum Państwowym w Koszalinie nie zachowały się takie informacje. Natomiast trzeba zauważyć, że w tym miejscu znajdował się cmentarz ewangelicki z kaplicą. Dzielnica ta nazywała się Karlsberg3. W toku prowadzonej analizy nie udało się dotrzeć do informacji o podporządkowaniu parafialnym tego cmentarza, wydaje się więc zasadne, aby przyjąć, że był to cmentarz niemiecki administrowany przez magistrat. Poza kaplicą, były tu cztery kwatery grzebalne, które przetrwały wojnę. Obecnie, są to kwatery istniejącego cmentarza pomiędzy ul. 6 Dywizji Piechoty i Św. Wojciecha, o numerach: 1, 2, 3, 4. W 1948 roku na miejscu części południowej kwatery nr 4, dokonano wyłączenia pod tworzony Cmentarz Wojenny. Niestety, nie ma informacji o niemieckich pochówkach w tym miejscu. Zachodzi więc podejrzenie, że ta nekropolia mogła powstać na surowym korzeniu. Te cztery kwatery, o których była mowa, w okresie późniejszym były plantowane, a pochówki niemieckie zakopywano głębiej. Na ich miejscu chowano następnie zmarłych polskich mieszkańców Kołobrzegu. Potwierdzają to pracownicy cmentarza, wskazując, że mogiły były usytuowane na osi wschód-zachód (obecnie na osi północ-południe). Podczas dochówków na tych czterech kwaterach, znajdowane są oryginalne niemieckie nagrobki i szczątki zmarłych Niemców (ilustracja z ekshumacji w roku 2000, zdjęcie dzięki uprzejmości p. Ireny Wróblewskiej, fot. 4).

Dokumentacja zachowana w Miejskim Zakładzie Zieleni Dróg i Ochrony Środowiska w Kołobrzegu wskazuje, że pogrzeby na cmentarzu przy ul. 6 Dywizji Piechoty mogły odbywać się już od 1958 roku, ale mogło to też następować wcześniej. Niestety, nie da się wykluczyć, że chowano tam także osoby z ekshumacji, czyli data zgonu może wprowadzać w błąd (osoba zmarła wcześniej, pochowano ją gdzie indziej, a dopiero później przeniesiono na omawiany cmentarz). Pochówki odbywały się dwutorowo. Jedna część kwatery 1, od strony Cmentarza Wojennego, to pochówki dzieci. Pierwszy zachowany pochówek pochodzi z 2.01.1958 r. (śp. Wiesław Betka). Może to oznaczać, że ludzi zaczęto chować w tej części Kołobrzegu dopiero 10 lat po założeniu Cmentarza Wojennego. Do tej pory, funkcjonowały dwa poniemieckie cmentarze: przy ul. Koszalińskiej i przy ul. Mickiewicza. Ekshumacje z tych cmentarzy przeprowadzono, według ksiąg cmentarnych, w latach 1971-1972, a następnie cmentarze zlikwidowano i zamieniono na parki. Pochówki z ekshumacji (wiele z nich już jako NN), realizowano w różnych częściach cmentarza, gdyż powstały już nowe kwatery. Choć nie udało się natrafić na ten temat urzędowych informacji w dostępnej literaturze i źródłach, to najpóźniej pod koniec lat 50-tych XX wieku musiała zapaść decyzja, po pierwsze, o rozpoczęciu pochowków na Więceminie, a po drugie, o uruchomieniu Cmentarza Komunalnego przy ul. Szosowej. Najstarszy odnotowany pochówek z oryginalnym nagrobkiem należy do Stanisława Ruszczaka (+31.03.1959). Należy natomiast pamiętać, że na przestrzeni dekad, wiele nieopłaconych grobów zostało zlikwidowanych. Po trzecie, uwidacznia się pewna prawidłowość, pokazująca pełną ciągłość pochówków od 1963 roku. Jest to rok, w którym ukończono urządzanie Cmentarza Wojennego (cały proces trwał 15 lat), więc można to w jakiś sposób połączyć z większym wykorzystaniem tego terenu na cele grzebalne4. Kwestie te wymagają nieco głębszego sprawdzenia, natomiast wydaje się, że przesądzające są kwestie pochówków dziecięcych, gdyż groby te nie były likwidowane i są od samego początku poniemieckiego cmentarza wykorzystywanego przez Polaków.

Podsumowując, można z ostrożności pokusić się na stwierdzenie, że tylko część Cmentarza Wojennego powstała na surowym korzeniu (część zachodnia), natomiast nie ma pewności co do pochówków przedwojennych w części wschodniej. Wszakże na zdjęciach cmentarza z 1963 roku (nr 1 i 2), w tle widoczne są elementy nagrobków niemieckich, a nawet jeden polski - z białym krzyżem, to nie ma pewności skąd te części pochodzą - równie dobrze mogły zostać nawiezione z niemieckiego Cmentarza Centralnego przy ul. Wiosennej. Zdjęcie nr 3 pochodzi z rosyjskiego zespołu archiwalnego "OBD Memorial", w którym zachowały się dane kołobrzeskiego cmentarza. Jest to najstarsze zdjęcie mogił czerwonoarmistów na Cmentarzu Wojennym w Kołobrzegu (data nieznana), ale nie widać na nim żadnych pozostałości po wcześniejszym cmentarzu. Na ilustracji 5 widać kaplicę cmentarną, a zdjęcie 6 przedstawia alejkę prowadzącą na Cmentarz Wojenny (2023 r.). Wtórnie połączono ją z nową alejką na Cmentarzu Komunalnym i tak powstało połączenie obu cmentarzy.

Robert Dziemba
Ilustracje ze zbiorów Muzeum Oręża Polskiego oraz wskazanych archiwów


Przypisy:
1 Kazimierz Ratajczyk, Przyszliśmy do Ciebie Morze", Wydawnictwo REDA, Kołobrzeg 2023, s. 97.
2 "Cmentarz Wojenny" zaczęto tworzyć dopiero latem 1948 r., w pierwszym etapie jeszcze jako kwaterę wojenną cmentarza komunalnego. Hieronim Kroczyński, Kołobrzeska Księga Poległych w drugiej wojnie światowej, Wydawnictwo Kamera, Kołobrzeg 2005, s. 5.
3 W okresie powojennym Karbslerg otrzymał nazwę ul. Karolkowej, a dzielnica Dzielnicy Południowej. Potem przyjęto nazwę Więcemino, obecnie praktycznie nieużywana.
4 Są jednak groby osób zmarłych wcześniej, a jeden pochówek dotyczy pioniera zmarłego w 1945 roku, jednak na tym etapie badań nie zaobserwowano prawidłowości w zakresie narastania pochówków. Mogły to być pochówki z początku lat 50-tych, ale w większości nie zachowały się oryginalne pomniki, albo część grobów zlikwidowano.

Fot. 1

Fot. 2

Fot. 3

Fot. 4

Fot. 5

Fot. 6

Administratorem danych osobowych jest Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu www.muzeum.kolobrzeg.pl.
Jednocześnie informujemy że zgodnie z rozporządzeniem o ochronie danych osobowych przysługuje ci prawo dostępu do swoich danych, możliwości ich poprawiania, żądania zaprzestania ich przetwarzania w zakresie wynikającym z obowiązującego prawa..

Copyright © 2022-2024 Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu. Wszelkie prawa zastrzeżone.