O pomniku na Cmentarzu Wojennym w Kołobrzegu

O pomniku na Cmentarzu Wojennym w Kołobrzegu

Pomnik na Cmentarzu Wojennym w Kołobrzegu jest znany niemal każdemu kołobrzeżaninowi. 1 listopada wielu z nas, jeśli nie zapala tam znicza, to miejsce to odwiedza. Powstaje pytanie: kiedy powstał?

Z Cmentarzem Wojennym i jego historią jest ten problem, że nie udało się zapewne dotrzeć do wszystkich materiałów źródłowych, z których część zaginęła, a część spoczywa w archiwach, tylko nie wiadomo gdzie ich szukać. Pisałem na ten temat w kilku artykułach, w tym o miejscu powstania cmentarza (przeczytaj), a także nieznanym rosyjskim pomniku prawdopodobnie na tej nekropolii (przeczytaj). Inwestorem w zakresie Cmentarza Wojennego była pierwotnie Miejska Rada Narodowa w Kołobrzegu. Likwidacja grobów w terenie i przeniesienie ciał żołnierzy na nową nekropolię przy obecnej ul. 6. Dywizji Piechoty, rozpoczęła się w czerwcu 1948 roku. Ekshumowano zarówno żołnierzy Wojska Polskiego jak i Armii Czerwonej. Działania te były rozciągnięte w czasie. Najpierw zlikwidowano groby w Kołobrzegu, potem poza miastem. Na cmentarz przeniesiono też żołnierzy pochowanych w innych miejscowościach. Początkowo, architekturę cmentarną stanowiły stalowe rurki w kształcie krzyży. Potem zaczęto wykonywać architekturę kamienną i betonową. Powstaje pytanie, kiedy?

W "Księdze Poległych" H. Kroczyński wskazuje, że urządzanie Cmentarza Wojennego w Kołobrzegu trwało w latach 1948-19631. Przedział czasowy wynosi więc 15 lat. "Trwała architektura cmentarna" została zaprojektowana przez Wiktora Tołkina i była wykonywana w latach 1959-19632. Zapewne przez trwałą architekturę należy rozumieć zabudowanie kwater, w których pochowano żołnierzy. W dostępnych dokumentach, w tym Ambasady Federacji Rosyjskiej w Polsce, na temat tych prac nie ma żadnej informacji. Ani śladu na temat budowy nowej architektury cmentarza nie znalazłem w dostępnych egzemplarzach ówczesnego organu prasowego PZPR w Koszalinie, jakim był "Głos Koszaliński". W 1960 roku 15 rocznica walk o Kołobrzeg obchodzona była na cmentarzyku pod latarnią morską3. W 1961 roku też nie pisano o uroczystościach na cmentarzu, ale o złożeniu kwiatów na cmentarzu pod latarnią morską4. W 1962 roku pisano nawet o budowie Szkoły Podstawowej nr 4 im. Bohaterów 1 Armii Wojska Polskiego w Kołobrzegu, ale ani słowa o cmentarzu5.

O tym, że prace na cmentarzu zakończyły się w 1963 roku, piszą zarówno H. Kroczyński, jak i J. Patan6. Kroczyński o zakończeniu urządzania cmentarza pisze tak, jakby nastąpiło to w okolicach uroczystości marcowych, ale nikt nie podaje daty dziennej. Jest to dziwne o tyle, że zakończeniem prac na Cmentarzu Wojennym miasto powinno się pochwalić. Powinno to także leżeć w interesie czynników centralnych. Tak jednak się nie stało. Wydaje się, że jest jedno rozsądne wytłumaczenie tego faktu. Otóż do momentu rozpoczęcia budowy Pomnika Zaślubin z Morzem, istniały dwie "konkurencyjne" nekropolie wojskowe: ta w ówczesnym Zieleniewie i ta na Forcie Ujście w porcie (zobacz). Podczas uroczystości oficjalnych, podawano informację, że udawano się na groby żołnierzy. W praktyce, nie mamy w zbiorach żadnego zachowanego zdjęcia z oficjalnych obchodów marcowych na Cmentarzu Wojennym do 1963 roku. Zachowały się zdjęcia pierwotnego wyglądu samego cmentarza, ale z uroczystości już nie. Powód był prosty: uroczystości odbywały się pod latarnią morską. Nawet gdy w 1959 roku do Kołobrzegu przybył Edward Gierek, zaprowadzono go pod latarnię morską, a nie na Cmentarz Wojenny (przeczytaj). Podobnie było, gdy w 1958 roku powstawał film w reżyserii Jadwigi Plucińskiej "Na przykład Kołobrzeg". Tam również zobaczymy wyłącznie ujęcia spod latarni morskiej.

5 października 1962 roku w Warszawie odbyło się posiedzenie Prezydium Rady Ochrony Pomników Walk i Męczeństwa z udziałem przedstawicieli Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Kołobrzegu. Omawiano na nim ideę budowy pomnika, który miał upamiętnić zaślubiny Polski z morzem w marcu 1945 roku. Pierwotne założenia przewidywały, że przy pomniku będą dwa groby bohaterów walk o miasto: Emilii Gierczak i Kondratija M. Klimienki. Wskazywano również, że cmentarz pod latarnią jest zaśmiecany przez turystów, bo stanowi atrakcję turystyczną w porcie7. Władze centralne nie zgodziły się na przenoszenie ciał żołnierzy na planowany pomnik, ale przy okazji zapadła decyzja o likwidacji cmentarza pod latarnią morską. Ekshumacje ciał żołnierzy przeprowadzono 26 kwietnia 1963 roku8. Do tego czasu musiała być gotowa nekropolia wojskowa w Zieleniewie. Świadczy o tym artykuł w "Głosie Koszalińskim", który informuje o przeniesieniu prochów żołnierzy na "zbiorowy cmentarz"9. To wtedy musiał być już wykonany (pytanie czy gotowy?) "Pomnik Chwały" autorstwa Wiktora Tołkina, gdyż mowa jest o "mauzoleum", a obok niego dwóch wykopanych grobach. Jak wiadomo, obok "Pomnika Chwały" spoczywa E. Gierczak i M. Klimienko. W uroczystościach pogrzebowych wzięły udział delegacje władz państwowych. Autor artykułu wymienił jednak z nazwiska wyłącznie przedstawiciela strony radzieckiej, konsula ZSRR - Iwanowa10. Ani z przewiezienia ciał na cmentarz, ani z uroczystości, które się tam odbyły, w zbiorach muzeum nie zachowały się żadne zdjęcia. Nie opublikowała ich również prasa. Na cmentarzu trwały prawdopodobnie jeszcze prace wykończeniowe. Trzeba w końcu było wykonać i założyć płyty nagrobne dla nowych pochówków. Prace zapewne trochę trwały, dlatego też nie podaje się daty dziennej otwarcia cmentarza. Działania na rzecz jego urządzenia na nowo podjęto w 1959 roku, zaś w 1963 zakończono jej po urządzeniu nowych grobów z ekshumacji pod latarnią morską.

W zbiorach Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu zachowały się dwa zdjęcia autorstwa Franciszka Lachowicza, datowane na rok 1963. Nie ma pewności co do roku, ale jeśli faktycznie, wykonano je w tym czasie, to jest to raczej II poł. 1963 roku. Ilustracja kolorowa, to pocztówka ze zdjęciem J. Tymińskiego z drukiem w 1985 r.

Robert Dziemba

Przypisy:
1 Hieronim Kroczyński, Kołobrzeska Księga Poległych, Wydawnictwo Kamera, Kołobrzeg 2005, s. 18.
2 Tamże.
3 Czcimy pamięć bohaterów, "Głos Koszaliński", Nr 68/1960, s. 1-2.
4 Kołobrzeg wolny!, "Głos Koszaliński", Nr 67/1961, s. 1.
5 Wojsko - społeczeństwu, "Głos Koszaliński", Nr 245/1962, s. 3.
6 Hieronim Kroczyński, Kronika Kołobrzegu, Wydawnictwo Le Petit Café, Kołobrzeg 2005, s. 431. Jerzy Patan, Moje lata sześćdziesiąte. Kołobrzeg 1960-1969, Wydawnictwo PATAN, Kołobrzeg 2009, s. 243.
7 Robert Dziemba, Budowa Pomnika Zaślubin w Kołobrzegu, [w:] Rocznik Kołobrzeski 2023, E. Stepień (red.), t. 1, Kołobrzeg 2023, s. 16-17.
8 Hieronim Kroczyński, Kołobrzeska Księga Poległych, Wydawnictwo Kamera, Kołobrzeg 2005, s. 19.
9 Gracjan Fijałkowski, Prochy bohaterów Kołobrzegu spoczęły na wspólnym cmentarzu. "Głos Koszaliński", Nr 104/1963, s. 3.
10 Prawdopodobnie chodziło o Aleksandra Iwanowa, w 1950 roku będącego przedstawicielem Radzieckiego Biura Informacyjnego w Polsce. Innych informacji brak. Por. Mirosław Golon, Radzieckie służby dyplomatyczne i konsularne w Polsce w latach 1944-1961. "Czasy nowożytne", Nr 20/2007, s. 182-183.





Administratorem danych osobowych jest Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu www.muzeum.kolobrzeg.pl.
Jednocześnie informujemy że zgodnie z rozporządzeniem o ochronie danych osobowych przysługuje ci prawo dostępu do swoich danych, możliwości ich poprawiania, żądania zaprzestania ich przetwarzania w zakresie wynikającym z obowiązującego prawa..

Copyright © 2022-2024 Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu. Wszelkie prawa zastrzeżone.